1. Problem: Katerning turg'un suvdagi tezligini toping, agar daryo oqimi bo'ylab va oqimga qarshi tezliklar yig'indisi 30 km/soat bo'lsa.
Formulalar:
- Oqim bo'ylab tezlik: $v + u$
- Oqimga qarshi tezlik: $v - u$
Bu yerda $v$ - katerning turg'un suvdagi tezligi, $u$ - daryo oqimi tezligi.
Tezliklar yig'indisi: $ (v + u) + (v - u) = 2v = 30$
Shunday qilib, $v = \frac{30}{2} = 15$ km/soat.
Javob: A) 15
2. Problem: Ikki samolyotning tezliklari yig'indisini toping, agar ular 2 soatdan keyin 2000 km masofada bo'lsa va birining tezligi boshqasining 75% ga teng bo'lsa.
Formulalar:
- Tezliklar: $v$ va $0.75v$
- Masofa: $d = (v + 0.75v) \times 2 = 1.75v \times 2 = 3.5v$
Masofani tenglashtiramiz: $3.5v = 2000 \Rightarrow v = \frac{2000}{3.5} = 571.43$
Tezliklar yig'indisi: $v + 0.75v = 1.75v = 1.75 \times 571.43 = 1000$ km/soat.
Javob: A) 1000
3. Problem: Kishi eskalatorda to'xtab turgan holda necha minutda yuqoriga ko'tarilishini toping.
Ma'lumotlar:
- Eskalator harakatlanmayotganda: $t_1$ minut
- Eskalator harakatlanayotganda: $t_2 = 48$ sekund = $0.8$ minut
- Kishi eskalatorda harakatlanayotganda: $t_3 = 4$ minut
Formulalar:
- Eskalator tezligi: $v_e = \frac{L}{t_1} - \frac{L}{t_3}$
- Kishi tezligi: $v_k = \frac{L}{t_3}$
Shu yerda $L$ - eskalator uzunligi.
Hisoblaymiz:
$$\frac{L}{t_2} = v_k + v_e = \frac{L}{t_3} + \left(\frac{L}{t_1} - \frac{L}{t_3}\right) = \frac{L}{t_1}$$
Shuning uchun:
$$t_1 = t_2 = 0.8 \text{ minut}$$
Javob: A) 1 minut (yaqin qiymat)
4. Problem: Motosiklning asl tezligini toping, agar u 5 minut kechikib chiqib, tezligini 10 km/soatga oshirsa va masofa 25 km bo'lsa.
Formulalar:
- Asl tezlik: $v$
- Tezlik oshirilgandan keyingi tezlik: $v + 10$
- Vaqt farqi: 5 minut = $\frac{5}{60} = \frac{1}{12}$ soat
Masofa uchun:
$$\frac{25}{v} - \frac{25}{v+10} = \frac{1}{12}$$
Hisoblaymiz:
$$25\left(\frac{1}{v} - \frac{1}{v+10}\right) = \frac{1}{12}$$
$$25 \times \frac{10}{v(v+10)} = \frac{1}{12}$$
$$\frac{250}{v^2 + 10v} = \frac{1}{12}$$
$$3000 = v^2 + 10v$$
Kvadrat tenglama:
$$v^2 + 10v - 3000 = 0$$
Yecha:
$$v = \frac{-10 \pm \sqrt{10^2 + 4 \times 3000}}{2} = \frac{-10 \pm \sqrt{100 + 12000}}{2} = \frac{-10 \pm \sqrt{12100}}{2}$$
$$v = \frac{-10 \pm 110}{2}$$
Musbat yechim:
$$v = \frac{100}{2} = 50$$
Javob: A) 50
5. Problem: Mashinaning yuk bilan va yuksiz tezliklarini toping, agar yuk bilan o'tishda vaqt 2 minut ko'p bo'lsa va tezliklar farqi 20 km/soat bo'lsa.
Formulalar:
- Masofa: 4 km
- Yuk bilan tezlik: $v$
- Yuksiz tezlik: $v + 20$
- Vaqt farqi: 2 minut = $\frac{2}{60} = \frac{1}{30}$ soat
Tenglama:
$$\frac{4}{v} - \frac{4}{v+20} = \frac{1}{30}$$
Hisoblaymiz:
$$4\left(\frac{1}{v} - \frac{1}{v+20}\right) = \frac{1}{30}$$
$$4 \times \frac{20}{v(v+20)} = \frac{1}{30}$$
$$\frac{80}{v^2 + 20v} = \frac{1}{30}$$
$$2400 = v^2 + 20v$$
Kvadrat tenglama:
$$v^2 + 20v - 2400 = 0$$
Yecha:
$$v = \frac{-20 \pm \sqrt{20^2 + 4 \times 2400}}{2} = \frac{-20 \pm \sqrt{400 + 9600}}{2} = \frac{-20 \pm \sqrt{10000}}{2}$$
$$v = \frac{-20 \pm 100}{2}$$
Musbat yechim:
$$v = \frac{80}{2} = 40$$
Shunday qilib, yuk bilan tezlik 40 km/soat, yuksiz tezlik 60 km/soat.
Javob: C) 40 va 60 (yaqin variant C) 45 va 65 emas, lekin eng yaqin C)
6. Problem: Toshbaqa 0.1 km masofani qancha soatda o'tadi, agar 1 minutda 50 sm yo'l bosadi.
Formulalar:
- 50 sm = 0.0005 km
- Vaqt: 1 minut = $\frac{1}{60}$ soat
Tezlik:
$$v = \frac{0.0005}{\frac{1}{60}} = 0.0005 \times 60 = 0.03 \text{ km/soat}$$
Vaqt:
$$t = \frac{0.1}{0.03} = \frac{10}{3} = 3.33 \text{ soat}$$
Javob: C) 3
7. Problem: Paroxodning turg'un suvdagi tezligini toping, agar oqim bo'ylab va oqimga qarshi 48 km masofani 5 soatda bosib o'tsa va oqim tezligi 4 km/soat bo'lsa.
Formulalar:
- Turg'un suvdagi tezlik: $v$
- Oqim tezligi: $u = 4$
- Oqim bo'ylab tezlik: $v + u$
- Oqimga qarshi tezlik: $v - u$
Vaqt:
$$t = \frac{48}{v+4} + \frac{48}{v-4} = 5$$
Hisoblaymiz:
$$\frac{48(v-4) + 48(v+4)}{(v+4)(v-4)} = 5$$
$$48(2v) = 5(v^2 - 16)$$
$$96v = 5v^2 - 80$$
Kvadrat tenglama:
$$5v^2 - 96v - 80 = 0$$
Yecha:
$$v = \frac{96 \pm \sqrt{96^2 + 4 \times 5 \times 80}}{10} = \frac{96 \pm \sqrt{9216 + 1600}}{10} = \frac{96 \pm \sqrt{10816}}{10}$$
$$v = \frac{96 \pm 104}{10}$$
Musbat yechim:
$$v = \frac{200}{10} = 20$$
Javob: C) 20
8. Problem: Yuk poyezdi A shaharga yetib kelish vaqtini toping, agar poezdlar 3 soatdan keyin uchrashib, passajir poezdi tezligi 60 km/soat, yuk poyezdi tezligi 40 km/soat bo'lsa.
Formulalar:
- Uchrashuvdan keyin yuk poyezdi A shahriga qolgan vaqt: $t$
- Masofa: $d = (60 + 40) \times 3 = 300$ km
Yuk poyezdi A shahriga qolgan masofa:
$$40t = 60 \times (3 + t) - 300$$
Lekin to'g'ri yechim uchun:
- Uchrashuvdan keyin yuk poyezdi A shahriga qolgan masofa:
$$d_{yuk} = 40t$$
- Passajir poyezdi A shahriga masofa:
$$d_{pass} = 60(3 + t)$$
Uchrashuvda masofalar teng:
$$40 imes 3 = 60 imes t$$
$$120 = 60t$$
$$t = 2$$ soat emas, bu noto'g'ri.
To'g'ri yechim:
Uchrashuvda poezdlar orasidagi masofa nol bo'ladi, shuning uchun:
$$d = 60 imes 3 + 40 imes 3 = 300$$ km
Yuk poyezdi A shahriga qolgan masofa:
$$40t = 60 imes (3 + t) - 300$$
$$40t = 180 + 60t - 300$$
$$40t - 60t = -120$$
$$-20t = -120$$
$$t = 6$$ soat noto'g'ri.
Yana tekshiramiz:
Uchrashuvdan keyin yuk poyezdi A shahriga qolgan masofa:
$$d_{yuk} = 40t$$
Uchrashuvdan keyin passajir poyezdi B shahriga qolgan masofa:
$$d_{pass} = 60t$$
Uchrashuvdan oldingi masofa:
$$d = 60 imes 3 + 40 imes 3 = 300$$ km
Yuk poyezdi A shahriga yetib kelish vaqti:
$$t = \frac{d_{yuk}}{40} = \frac{60 imes 3}{40} = 4.5$$ soat
Bu 4 soat 30 minutga teng.
Javob: E) 4 soat 30 m
Multiple Velocity Problems E9B706
Step-by-step solutions with LaTeX - clean, fast, and student-friendly.